Chcesz lepiej zrozumieć, co oznacza Rok Andrzeja Wajdy i jak możesz w nim uczestniczyć? Szukasz informacji o najważniejszych wydarzeniach, premierach, wystawach i przeglądach filmowych? Z tego tekstu dowiesz się, jak wygląda ogólnopolski program obchodów setnej rocznicy urodzin mistrza i gdzie szukać spotkania z jego kinem.
Dlaczego rok 2026 ogłoszono Rokiem Andrzeja Wajdy?
Rok 2026 został ustanowiony Rokiem Andrzeja Wajdy uchwałą Senatu RP, w setną rocznicę urodzin reżysera i dziesiątą rocznicę jego śmierci. To decyzja polityczna, ale przede wszystkim gest symboliczny wobec artysty, który przez ponad pół wieku współtworzył polską pamięć zbiorową i język, w jakim opowiadamy o historii. W uchwale Sejmu podkreślono „wyjątkowe znaczenie dokonań Andrzeja Wajdy dla polskiej i światowej kultury” i nazwano go „jednym z najwybitniejszych twórców w historii światowego kina”.
O Andrzeju Wajdzie mówi się jako o reżyserze, który uczył patriotyzmu rozumianego jako duma z Polski, a nie wyłącznie deklaracja narodowa. Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, podczas zapowiedzi obchodów zwracała uwagę, że Rok Wajdy ma być „rokiem rozmowy społecznej” – o odpowiedzialności jednostki, sporze o pamięć, relacji między artystą a władzą. To nie jest tylko jubileusz filmowy. To szeroki namysł nad tym, jak kino Wajdy pomaga zrozumieć współczesność i napięcia, które dzisiaj znów są bardzo widoczne.
Filmy Andrzeja Wajdy stały się jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla opowieści o polskiej historii, traumach i tożsamości – od „Kanału” po „Katyń”.
Jakie filmy Wajdy wracają w centrum uwagi?
Rok Andrzeja Wajdy to dobry moment, żeby spojrzeć raz jeszcze na jego najważniejsze dzieła. Twórca „Pokoleniem” otworzył w 1955 roku trylogię wojenną, którą dopełniły „Kanał” i „Popiół i diament”. Te filmy przyniosły mu międzynarodowe uznanie i współtworzyły polską szkołę filmową. Pokazywały bohaterów rozdartych między lojalnością a przetrwaniem, a przy tym rozbijały czarno-biały obraz historii. W latach 70. Wajda stworzył „Wesele” oraz „Ziemię obiecaną”, gdzie na tle dziewiętnastowiecznej Łodzi zderzył marzenie o awansie z brutalnym kapitalizmem.
Współczesną wyobraźnię Polaków mocno ukształtowało kino moralnego niepokoju, które reżyser współtworzył filmami „Człowiek z marmuru” i „Bez znieczulenia”. To tam pojawiają się ostre diagnozy na temat propagandy, mechanizmów władzy i języka kłamstwa. Z kolei „Człowiek z żelaza”, nagrodzony Złotą Palmą w Cannes, stał się filmowym zapisem narodzin „Solidarności” i jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich tytułów za granicą. W późnych latach Wajda wrócił do tematów niewypowiedzianych w „Katyniu”, a „Powidoki” zamknęły jego drogę artystyczną opowieścią o konflikcie artysty z systemem totalitarnym.
„WAJDA: re-wizje” – co obejrzysz w kinach studyjnych?
Ogólnopolski przegląd „WAJDA: re-wizje” to jedna z najciekawszych propozycji dla widzów, którzy chcą doświadczyć filmów mistrza na dużym ekranie. Stowarzyszenie Kin Studyjnych ułożyło program w rytmie kalendarza – każdy miesiąc przynosi inny tytuł powiązany z porą roku i nastrojem. Cykl otwiera „Popiół i diament” z 1958 roku, często określany jako najważniejszy i najbardziej osobisty film Wajdy. W kolejnych miesiącach masz szansę zobaczyć m.in. „Niewinnych czarodziejów”, „Wesele”, „Wszystko na sprzedaż”, „Człowieka z marmuru”, „Brzezinę”, „Bez znieczulenia” i „Kronikę wypadków miłosnych”.
Ten przegląd ma pokazać Wajdę jako twórcę nowoczesnego w formie. Organizatorzy podkreślają, że jego kino nie zestarzało się wizualnie – dynamiczny montaż, praca kamery, umiejętność tworzenia mocnych symboli sprawiają, że filmy te dobrze działają także dla młodszej widowni. Zestawienie tytułów z kalendarzem i nastrojem roku wydobywa różne tony tej twórczości: od gniewu i buntu po melancholię i intymność relacji między bohaterami.
Jak kino Wajdy buduje rozmowę o historii?
Czy można mówić o polskiej historii bez sięgania po obrazy stworzone przez Wajdę? Wielu krytyków i historyków kultury uważa, że jego filmy stały się wręcz wspólnym językiem, w którym kolejne pokolenia dyskutują o wojnie, PRL czy transformacji. „Kanał” zapisał w zbiorowej pamięci obraz powstania warszawskiego jako doświadczenia labiryntu i bez wyjścia. „Popiół i diament” zamknął w jednej nocy dramat wyboru między lojalnością wobec dawnych towarzyszy a nową rzeczywistością polityczną.
W uchwale Sejmu podkreślono, że kino Wajdy polemizuje z romantycznym mitem bohatera i równocześnie pokazuje tragedię polskiego losu. Nie chodzi w nim o proste pomniki. Twórca wolał „rozrywać rany polskie”, jak przypominał Andrzej Seweryn, odwołując się do słów Stefana Żeromskiego. Ten gest był czytelny dla widzów nie tylko w Polsce. Węgierska reżyserka Márta Mészáros mówiła wręcz, że kto chce poznać polską historię, powinien obejrzeć filmy Wajdy.
Jak startują obchody Roku Andrzeja Wajdy?
Inauguracja Roku Andrzeja Wajdy przypada 6 marca 2026 roku – dokładnie w setną rocznicę urodzin reżysera. Tego dnia rozpocznie się wystawa „Andrzej Wajda w obiektywie Renaty Pajchel” w galerii „Okno na Kulturę”, przygotowana przez Filmotekę Narodową – Instytut Audiowizualny. Ekspozycja potrwa do 3 kwietnia 2026 roku i pokaże niemal trzy dekady współpracy mistrza z jego „etatową fotosistką”. Fotosy Renaty Pajchel stały się częścią wizualnej pamięci filmów takich jak „Człowiek z marmuru”, „Bez znieczulenia” czy „Wszystko na sprzedaż”.
Na wystawie szczególne miejsce zajmują powiększone, nigdy wcześniej niepokazywane fotografie zza kulis. Pokazują one życie planu filmowego, relacje z aktorami i samego Wajdę przy pracy – skupionego, a jednocześnie otwartego na zespół. To rzadka okazja, żeby zobaczyć, jak wyglądało powstawanie obrazów, które dziś uznaje się za klasykę. Już dzień później, 7 marca, w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie otworzy się druga ważna ekspozycja – „Wajda. W stulecie urodzin”, przygotowana przez Krystynę Zachwatowicz-Wajdę.
Co pokaże wystawa „Wajda. W stulecie urodzin”?
Wystawa w Manggha ma charakter osobistej opowieści, a nie klasycznej, liniowej biografii. Krystyna Zachwatowicz-Wajda wybrała z prywatnego archiwum fotografie, notatki, rysunki i cytaty, które razem tworzą portret artysty zaangażowanego w sztukę, sprawy społeczne i życie publiczne. Silnie wybrzmiewa tu fascynacja kulturą Japonii, która doprowadziła do powstania samego muzeum Manggha i Fundacji Kyoto–Kraków. Zobaczysz szkice scenografii, projekty plakatów, ręcznie zapisane pomysły na kadry filmowe.
Ekspozycja akcentuje wielowymiarowość Wajdy: reżysera filmowego, człowieka teatru, senatora I kadencji, inicjatora ważnych instytucji kultury. Nie ma tu chronologicznego marszu przez daty. Zamiast tego dostajesz wątkowe „wyspy” – relację z Krystyną Zachwatowicz, fascynację Wyspiańskim, miasto Kraków jako przestrzeń codzienności, a także świadome budowanie dialogu między Polską a Japonią. Taki układ dobrze oddaje naturę jego biografii, w której film zawsze spotykał się z innymi dziedzinami sztuki.
Jakie wydarzenia edukacyjne i artystyczne zaplanowano?
Program Roku Andrzeja Wajdy obejmuje dziesiątki wydarzeń o różnym charakterze – od konferencji naukowych, przez warsztaty dla młodzieży, po spektakle i videocasty. Dla osób, które chcą uporządkować te propozycje, przydaje się podział na kilka głównych nurtów: filmowy, edukacyjny, wystawienniczy oraz międzynarodowy. Wiele z nich podkreśla rolę Wajdy jako pedagoga i mistrza dla kolejnych reżyserów.
Szczególną grupą odbiorców są nauczyciele i uczniowie w wieku 13–18 lat. Dla pedagogów przygotowano ogólnopolską konferencję „Andrzej Wajda. Uczeń, nauczyciel, twórca. Inspiracje edukacyjne” w Muzeum Historii Polski. Nauczyciele otrzymają „Niezbędnik filmowy” – zestaw materiałów metodycznych oraz bezpłatny dostęp do wybranych filmów. Ma to ułatwić prowadzenie zajęć z młodzieżą o etyce, historii i postawach obywatelskich z wykorzystaniem scen z „Człowieka z marmuru”, „Katynia” czy „Popiołu i diamentu”.
Co znajdziesz w ogólnopolskim programie wydarzeń?
W kalendarzu Roku Wajdy znalazło się wiele projektów rozłożonych na cały rok. Warto zwrócić uwagę na przedsięwzięcia, które łączą film, edukację i spotkania z twórcami, bo to one najpełniej otwierają jego kino na nowe odbiorczynie i odbiorców:
- cykl Akademia Polskiego Filmu „Malarstwo w filmach Andrzeja Wajdy” w Warszawie, Łodzi i Gdańsku,
- projekt MŁODZI I WAJDA, tworzony przez Polski Instytut Sztuki Filmowej, Filmweb i Szkołę Wajdy,
- warsztaty filmowe dla dzieci i młodzieży organizowane przez Wytwórnię Filmów Dokumentalnych i Fabularnych,
- wystawa „Andrzej Wajda. Artysta. Senator. Obywatel” w Senacie RP,
- videocast „Wajda. A Legacy of Resistance” na portalu culture.pl, Spotify i YouTube,
- wystawa „Powidoki” Narodowego Centrum Kultury Filmowej w Łodzi.
Obok tego pojawiają się projekty muzyczno-teatralne, które reinterpretują dzieło Wajdy z perspektywy innych sztuk. Spektakl „Wajda Kilar Śląsk” – przygotowany przez Zespół Pieśni i Tańca „Śląsk” – zaplanowano m.in. w Koszęcinie, Ożarowie Mazowieckim i Krakowie. Łączy on taniec, śpiew i muzykę Wojciecha Kilara z motywami znanymi z filmów reżysera. W ten sposób Rok Wajdy wychodzi poza kino w węższym sensie i przenosi się na sceny muzyczne i teatralne.
Jak wygląda międzynarodowy wymiar Roku Wajdy?
Projekt „Wajda Generation”, koordynowany przez Instytut Adama Mickiewicza, podkreśla, jak mocno twórczość reżysera jest zakorzeniona także poza Polską. W marcu 2026 roku zaplanowano wydarzenia w Waszyngtonie, latem w Los Angeles, a w listopadzie w Tokio. To cykle pokazów, spotkań, paneli dyskusyjnych i działań promocyjnych, które mają przedstawić Wajdę nowej publiczności – także wśród widzów przyzwyczajonych do współczesnego kina autorskiego.
Silny akcent międzynarodowy pojawia się także w działaniach muzealnych. Manggha wraz z Filmmuseum w Düsseldorfie organizuje wystawę „Andrzej Wajda: Exhibition”, gdzie pokazane zostaną rysunki, storyboardy, plakaty i legendarne rekwizyty. Multimedialne projekcje fragmentów filmów pozwolą zobaczyć, jak z pojedynczego szkicu powstawała rozbudowana sekwencja filmowa. Takie zestawienie ułatwia też porównanie języka Wajdy z innymi klasykami europejskiego kina.
Jak Kraków świętuje Rok Andrzeja Wajdy?
Dla Andrzeja Wajdy Kraków był miejscem szczególnym – tu studiował w Akademii Sztuk Pięknych, tu tworzył w Narodowym Starym Teatrze, tu narodziła się idea Mangghi i Pawilonu Wyspiańskiego. Nic dziwnego, że miasto przygotowało wyjątkowo gęsty program wydarzeń rozłożonych na cały rok. Prezydent Aleksander Miszalski podczas otwarcia obchodów podkreślał, że to właśnie w Krakowie powstawały inscenizacje, które do dziś inspirują twórców teatru.
Stowarzyszenie Przyjaciół Akademii Sztuk Pięknych wspólnie z ASP im. Jana Matejki przygotowuje wystawę „100×100 – artystyczna reinterpretacja dziedzictwa Andrzeja Wajdy”. W przestrzeni przy pl. Jana Matejki pojawi się sto autorskich prac w różnych technikach. Inspiracją są filmy, teatr, niezrealizowane projekty i fascynacja Japonią. Taka forma pokazuje, jak szeroko młodzi artyści potrafią odczytywać motywy z „Ziemi obiecanej”, „Wesela” czy „Pana Tadeusza”.
Spacery, kino i miejskie akcje w Krakowie
Miasto przygotowało także propozycje, które dosłownie wyprowadzają pamięć o Wajdzie na ulice. Z inicjatywy Krystyny Zachwatowicz-Wajdy powstał „Spacerownik” – szlak prowadzący przez miejsca w Krakowie naznaczone jego obecnością. Publikacja będzie rozdawana podczas wybranych wydarzeń, a równolegle organizowane będą spacery tematyczne. Muzeum Fotografii proponuje zarówno ekstremalną, dziesięciokilometrową trasę z Kopca Kościuszki na Kopiec Krakusa, jak i październikowy spacer w rocznicę śmierci artysty.
Ważnym elementem są także pokazy filmowe. Kino Sfinks przypomina „Popiół i diament”, a Kino Kijów organizuje cykl „Środy z Wajdą”, w ramach którego można zobaczyć „Kanał”, „Katyń”, „Człowieka z marmuru” i „Pana Tadeusza”. Podczas festiwalu Mastercard Off Camera w ICE Kraków specjalny pokaz „Powidoków” poprzedzi galę wręczenia Krakowskiej Nagrody Filmowej Andrzeja Wajdy. W przestrzeni publicznej pojawią się ławeczki poświęcone Wajdzie i Krystynie Zachwatowicz-Wajdzie, a jesienią odsłonięty zostanie mural wyłoniony w międzynarodowym konkursie.
Jakie projekty teatralne i wystawiennicze powstają w Krakowie?
Narodowy Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej planuje przypomnienie legendarnych realizacji Wajdy, w tym telewizyjnych wersji „Nocy listopadowej” Stanisława Wyspiańskiego i „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego. W programie znajdą się spacery śladami inscenizacji reżysera i Krystyny Zachwatowicz-Wajdy, wystawy kostiumów, archiwaliów oraz spotkania z badaczami i aktorami. W siedzibie Mangghi odbyła się uroczysta inauguracja Roku Andrzeja Wajdy połączona z wręczeniem Nagrody im. Andrzeja Wajdy za działalność w duchu solidarności społecznej.
Rok zamkną silne akcenty wystawiennicze: pokaz „Wajda. Reżyser / Zachwatowicz-Wajda. Scenograf” w ASP oraz prezentacja „Wajda Kilar Śląsk” w Nowohuckim Centrum Kultury. Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora Cricoteka przygotowuje wystawę „Kantor – Wajda” o współpracy przy filmowej rejestracji „Umarłej klasy”. Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli przypomni „Wesele” poprzez ekspozycję filmowych rekwizytów, widowisko plenerowe na Wolnicy i Forum Tradycji poświęcone obrzędowi weselnemu.
Jak państwo i instytucje honorują dziedzictwo Wajdy?
Obchody Roku Andrzeja Wajdy mają także wymiar oficjalny, państwowy. W Sejmie odbyła się uroczysta konferencja „Andrzej Wajda 2026. Setna rocznica urodzin Mistrza” z udziałem marszałków Włodzimierza Czarzastego i Małgorzaty Kidawy-Błońskiej, a także Daniela Olbrychskiego. Podczas spotkania przypominano, jak filmy Wajdy kształtowały kolejne pokolenia, podnosiły kwestie odpowiedzialności, patriotyzmu i odwagi cywilnej. Głos zabrali również aktorzy związani z reżyserem: Magdalena Cielecka, Michał Żebrowski, Andrzej Seweryn, Borys Lankosz, Natasza Parzymies.
Poczta Polska przygotowała specjalny znaczek zaprojektowany przez Andrzeja Pągowskiego. Przedstawia on graficzny wizerunek reżysera z kamerą, oparty na zdjęciu Andrzeja Zbranieckiego z planu „Ziemi obiecanej”. Zaplanowano emisję 72 000 sztuk znaczka w formacie 40,5 x 40,5 mm, w arkuszach po sześć egzemplarzy. Projekt powstał przy współpracy z Fundacją Kyoto–Kraków, Stowarzyszeniem Filmowców Polskich, Sejmem i Senatem RP, a patronem Roku Andrzeja Wajdy został Totalizator Sportowy, wspierający także projekt plakatowy „Wajda na nowo. Suplement”.
Wajda – żołnierz Armii Krajowej, laureat Oscara za całokształt, senator I kadencji i inicjator Mangghi – był dla wielu osobistym punktem odniesienia w rozmowie o Polsce.
Tak liczne formy uhonorowania pokazują, że Rok Andrzeja Wajdy ma być żywą przestrzenią namysłu nad historią, wspólnotą i miejscem sztuki w życiu publicznym. Wydarzenia filmowe, edukacyjne i artystyczne rozpisano na cały rok, a ich pełny kalendarz publikowany jest na stronie poświęconej obchodom. Dzięki temu każdy może znaleźć własną ścieżkę spotkania z twórczością mistrza – czy to w kinie studyjnym, na spacerze po Krakowie, czy podczas kameralnej wystawy fotografii z planu „Człowieka z marmuru”.
